Võ Bảo Trâm – nữ thủ khoa Văn học, Trường ĐH KHXH&NV – ĐHQG-HCM, từng đi xuyên Việt hai tháng và giờ đang là một nhà nghiên cứu trẻ về giới.

Mang vẻ ngoài nhỏ nhắn, đúng chuẩn “mọt sách”, cô nàng 23 tuổi từng cưỡi con xe 50 phân khối đi khắp mọi miền Tổ quốc khiến tôi bất ngờ khi khám phá ra những nét ngoan cường, chững chạc.

Chuyến đi như… học đại học

Chuyến đi xuyên Việt của Trâm khởi hành vào mùa hè năm thứ ba đại học. Duyên cớ bén ra từ lần đi phượt Lý Sơn cùng một người bạn. Trong chuyến đi ấy, Trâm được bạn hướng dẫn cách làm sao để xin ngủ nhờ, làm sao để sửa xe hay các loại cây dại có thể ăn được… Trâm nhận ra những điều được học trong văn học dường như đều từ bản thân tưởng tượng ra. Nó chưa thật.

Trâm lí giải: “Mọi người chỉ có hình tượng Bá Kiến trong đầu thôi chứ có biết nhà Bá Kiến ở đâu không? Mình chỉ có hình tượng về đỉnh Pha Luông trong đầu, chứ không biết được đỉnh Pha Luông cụ thể như thế nào. Lúc bấy giờ mình mới có một quyết định: ‘Thôi bây giờ hè mình cũng không làm gì thì mình đi một chuyến xuyên Việt vậy’”.

Trâm lấy tiền học bổng và tiền dạy đàn piano làm chi phí phục vụ chuyến đi. Vật dụng cô nàng chuẩn bị đơn sơ chỉ gồm bốn bộ quần áo: hai bộ ở nhà và hai bộ mặc đi trên đường, một đôi giày ba-ta cổ ngắn, một đôi giày ba-ta cổ cao. “Khi mình bỏ đi gánh nặng vật dụng, mình cảm thấy rất tự do. Mình không lệ thuộc quần áo, không trang điểm, da đen thì kệ nó. Nhưng phải có kem chống nắng, vì mình rất sợ bị ung thư! Thứ mà mình cho rằng phải mang theo bắt buộc là tinh thần lúc nào cũng muốn khám phá”.

Bảo Trâm dừng chân tại bản Pha Luông (Sơn La) – Nguồn: Facebook Võ Bảo Trâm

“Thân gái dặm trường” rong ruổi khắp các cung đường. Suốt chuyến đi, Trâm luôn ngủ nhờ nhà dân. Chân thành và thẳng thắn là bí quyết giúp cô nàng thuyết phục được người bản địa cho tá túc.

Nhưng hành trình nào cũng thế, trắc trở là điều khó tránh. Có lần, Bảo Trâm đi từ Cao Bằng đến Hà Giang. 120 km quốc lộ nhưng không có lấy một cây xăng, không một ngôi nhà. Cô đang chạy giữa đường thì đến đoạn đèo bị sập, không còn đường đi nữa. Hỏi thăm người dân làm rẫy, họ chỉ cô nàng con đường độc đạo, rất dốc, toàn cây cối và đá tảng. Lúc bấy giờ có hai anh thanh niên vừa chạy xe đến. Chẳng cần hỏi han lai lịch, cô nàng leo lên xe họ, nhờ anh chàng còn lại chạy xe mình. “Lúc đó quá sợ rồi! Cả ba cùng nhau vượt qua được cái đường tránh đó, rừng rú kinh hoàng, rồi mới ra lại được đường lớn.

Khi ra đến quốc lộ thì mình đã quá mệt, quá căng thẳng luôn!”. Tình thế khó khăn, cô nàng chỉ biết đi theo hai anh chàng xa lạ. Đích đến là công trường nhà máy thủy điện Bảo Lâm trên dòng sông Nho Quế, Hà Giang. Vẫn vẹn nguyên cảm xúc, Trâm kể: “Đến nơi, mình cảm thấy chưa bao giờ hạnh phúc như vậy, bởi vì mình có một nơi để đến rồi. Vừa bước vô, mười anh công nhân nhìn mình, mình mở miệng ra nói giọng miền Nam, mấy ảnh kiểu như muốn té xỉu luôn á!”.

Chuyến đi thật sự đã làm thay đổi Bảo Trâm. Tiếp xúc với nhiều dân tộc khác nhau, cô hiểu rõ thế nào là sự thống nhất trong đa dạng của văn hóa Việt Nam. Mỗi vùng đất Trâm hòa nhập, cô học được cách cởi mở tư duy, hiểu rõ về công bằng và cân bằng, thực chứng được những dữ liệu lịch sử tưởng như mãi nằm trên từng trang giấy. Trâm nhận định ngắn gọn: “Chuyến đi đó là chuyến đi mà mình cảm thấy như được học đại học”.

Lông bông trên con đường thành công

Chuyến xuyên Việt cũng đưa Trâm đến với con đường nghiên cứu về giới. Trước khi đi, cô nàng luôn nghĩ: Mình được học đại học, được học đàn, học cái gì cũng được tự quyết định. Mẹ Bảo Trâm rất tôn trọng sự tự do của con mình, thậm chí trong chuyện yêu đương. Khi biết đến một người cô đang nghiên cứu về nữ quyền, Trâm đã từng nghĩ: phụ nữ bây giờ đầy quyền ra, cần gì phải nghiên cứu?

Cho đến khi Bảo Trâm đi Đăk Nông tìm hiểu về văn học dân gian của người M’nông. Cô nàng sống chung với một nữ trưởng tộc. Dù có địa vị như thế nhưng Trâm vẫn chứng kiến cô ấy bị đánh đập. Cô ấy không chỉ làm công tác xã hội mà còn phải làm việc đồng áng quần quật cả ngày. Lúc bấy giờ, Trâm thấy xã hội không còn màu hồng như mình nghĩ.

Từ văn học chuyển sang giới, nhiều người xung quanh nghĩ cô nàng đang phí hoài tấm bằng thủ khoa để làm một công việc không liên quan. Nhưng Trâm phủ nhận điều này: “Phụ nữ tham gia vào nhiều lĩnh vực nên ở đâu có phụ nữ là ở đó có vấn đề giới để nghiên cứu. Tìm hiểu văn học nữ quyền Việt Nam và thế giới, mình nhận ra một điều: Để nghiên cứu về vấn đề nữ quyền, mình phải có kiến thức nghiên cứu liên quan. Là một nhà nghiên cứu khoa học xã hội, mình cho rằng văn học và giới chẳng có gì xa cách”.

Khó ai tin cô gái nhỏ nhắn này đã một mình đi xuyên Việt – Ảnh: Hồng Hạnh.

Tham gia vào lĩnh vực còn quá mới mẻ, Bảo Trâm phải đối mặt với ba khó khăn hằng ngày: việc làm, người hướng dẫn và tiền. “Mình đã từng cảm thấy rất nản. Nhưng mình nghĩ: Mình nghiên cứu, mình muốn cho phụ nữ hạnh phúc hơn. Mình theo đuổi điều đó. Nếu như con đường này còn xa thì mình làm công việc khác bổ trợ. Mình đi dạy piano, mất khoảng bốn tiếng/ngày là đủ sống. Còn lại, mình có thể tham gia các-hoạt-động-không-kiếm-ra-tiền nhưng nó thõa mãn đam mê của mình. Khi cuộc sống không cho mình những điều mong muốn thì mình cứ hướng bản thân theo những giá trị đó, nhưng mình sẽ đi bằng cách khác”.

Trâm gặp rất nhiều người trẻ dưới 25 tuổi, ai cũng cảm thấy bản thân đang lông bông trên con đường thành công. Khác với họ, Trâm cho rằng lông bông không phải vì bản thân không có năng lực. Lông bông là bởi điều mà bản thân muốn đạt được có một con đường khó đi. Và rồi mọi người phải đi đường tắt, đi đường vòng, đường vèo thì lông bông chính là quãng đường đó.

Trâm cho việc mình đi dạy thêm piano cũng là lông bông. Nhưng cô nàng tin rằng: “Bạn trẻ bây giờ ai cũng có một hướng đi, tuy phải đi lòng vòng nhưng rồi sẽ đến đích. Không phải lông bông hay không ổn định là không tốt”.

Khi được hỏi về quan niệm thành công, Trâm đưa ra một câu hỏi: Nếu như anh lên kế hoạch để anh thất bại và rồi anh thất bại thật thì anh thành công hay thất bại? “Mình đồng tình với câu nói: ‘Cái ngu nhất là chia thành công hay thất bại’. Mỗi người không nhất thiết phải định nghĩa như thế nào là thành công. Mỗi cá nhân chỉ cần biết mình có cái gì và mất cái gì. Thế là được rồi!”.

Về Bảo Trâm, Phan Luân, sinh viên Học viện Hành chính Quốc gia, người từng tham gia Trường hè khoa học và Hội thảo Kết nối Việt Nam cùng cô nàng, nhận xét: “Trâm là một người có thể truyền cảm hứng cho người khác trong công việc. Vì Trâm có một nguồn năng lượng rất dồi dào khiến cho những người làm việc cùng cũng cảm thấy hứng thú, vui vẻ và thoải mái”.
Cùng làm về lĩnh vực giới, Võ Thanh Toàn, người sáng lập Hành động vì phát triển cộng đồng, chịu trách nhiệm cho dự án Trường học cầu vồng Tây Ninh, chia sẻ: “Với Toàn, chị Trâm là một người làm việc khá nguyên tắc và có thể gọi là chuyên nghiệp. Nhớ có lần chị nhận lời training một lớp về giới ở Tây Ninh do nhóm Toàn thực hiện, mặc dù chị bận vì buổi ôn thi Anh văn nhưng chị vẫn vui vẻ về Tây Ninh để training giúp bọn mình. Bọn mình thật sự rất trân quý điều đó”.
Ánh Xuân ghi